همه روز روزه رفتن،همه شب نماز کردن 

همه ساله حج نمودن،سفر حجاز کردن

ز مدینه تا به مکه،به برهنه پای رفتن

دو لب از برای لبیک،به وظیفه باز کردن

به معابد و مساجد،همه اعتکاف جستن

ز مناهی و ملاهی،همه احتراز کردن

شب جمعه‌ها نخفتن،به خـدای راز گفتن

ز وجود بی‌نیازش،طلب نیاز کردن

به خددا قسم که آن‌را،ثمر آن قدر نباشد

که به روی ناامیدی در بسته باز کردن

امام علي بن الحسين(ع)، معروف به "زين العابدين" و "سجّاد" و مكنّي به ابوالحسن و ابومحمد، در پنجم شعبان سال 38 قمري ديده به جهان گشود.

مادرش، شهربانو دختر يزدگرد سوم پادشاه ساساني ايران بود، كه پس از حمله مسلمانان به امپراتوري ساسانيان و پيروزي مسلمانان در آن نبرد، اسير شد و به همراه ساير اسيران ايراني به مدينه منتقل گرديد و به پيشنهاد اميرمؤمنان(ع) در انتخاب همسر، آزاد و مختار گشت. وي در ميان تمامي جوانان و صاحب منصبان مدينه، حضرت اباعبدالله الحسين(ع) را اختيار و به عقد ازدواج وي در آمد و از آن هنگام به "سيّدة النّساء" معروف شد.

وي چند سالي بيش در بيت امام حسين(ع) زندگي نكرد. زيرا در هنگام تولد تنها فرزندش امام زين العابدين(ع) در سال 38 قمري بدرود حيات گفت.

امام سجّاد(ع) پس از شهادت پدر ارجمندش امام حسين(ع) در محرم سال 61 قمري، در 23 سالگي به مقام عظماي امامت نايل آمد و در سخت ترين و دشوارترين تاريخ امت اسلام، رهبري شيعيان و محبّان اهل بيت(ع) را بر عهده گرفت و راه و روش پدران و نياكان پاك نژاد خويش را استمرار بخشيد.

آن حضرت، در واقعه كربلا حضور فعال داشت و از آغاز مبارزه امام حسين(ع) بر ضد يزيد بن معاويه، در كنار آن حضرت بود و در سفر آن حضرت از مدينه به مكه و از مكه به عراق و سرزمين كربلا، وي را همراهي مي نمود.

وليكن در روز عاشورا كه تمامي ياران امام حسين(ع) به اذن آن حضرت و پس از آن، خود امام حسين(ع) وارد ميدان كارزار شده و با دشمنان به نبرد جانانه پرداختند و سرانجام مظلومانه به شهادت رسيدند، امام زين العابدين(ع) بر اثر عروض بيماري و تب شديد از جنگ با دشمنان بازماند و به اراده الهي از آن واقعه خونين، جان به در برد، تا به عنوان حجت خدا بر روي زمين و امام امت و جانشين پدرش اباعبدالله الحسين(ع)، سكان كشتي طوفان زده امت را هدايت و رهبري نمايد.

آن حضرت، پس از شهادت امام حسين(ع) و يارانش در كربلا، به همراه ساير بازماندگان قافله حسيني به اسارت دشمن در آمد و در حالي كه از بيماري توان فرسا، رنج مي برد، در غل و زنجير دشمنان قرار گرفت و سختي اسارت اهل بيت(ع) از كربلا به كوفه و از كوفه به شام را با صبر و بردباري تحمّل كرد و تسلّي و تسكيني براي ساير اسيران در بند بود و با خطبه هاي روان و روشنگر خود، دشمنان و جنايت كاران را رسوا و حقانيت امام حسين(ع) را به گوش مسلمانان عالم رسانيد و آنان را از خواب غفلت بيدار كرد و تحوّل عظيمي در جامعه مسلمانان به وجود آورد و دشمنان اهل بيت(ع) را به عقب نشيني از مواضع و ديدگاه هاي شيطاني خود وادار نمود.

امام زين العابدين(ع) پس از بازگشت به مدينه، به مدت 34 سال امامت شيعيان را بر عهده داشت و در اين مدت نيز با حوادث و رويدادهاي بزرگي روبرو گرديد ولي به حول و قوه الهي از همه آن ها با سربلندي و سرافرازي عبور كرد.

از امام زين العابدين(ع) آثار ارزشمندي از قبيل مواعظ، احاديث، اشعار و ادعيه به صورت پراكنده به جاي ماند و مورد استفاده محققان و متقيان قرار مي گيرد. ولي دو أثر مدوّن از وي بر جا مانده است كه در ميان آثار اسلامي، درخشندگي و جاودانگي ويژه اي دارند. آن دو عبارتند از:

1- صحيفه سجّاديه، كه مشتمل بر 83 دعا و مناجات است؛

2- رسالة الحقوق، كه تبيين كننده حقوق آحاد ملت و افراد بشري در جامعه اسلامي است.

به هر روي، اين امام همام پس از پنجاه و هفت سال زندگي، در محرم سال 95 قمري، بر اثر زهري كه به دستور وليد بن عبدالملك اموي به آن حضرت خورانيده شد، در مدينه منوره به شهادت رسيد و در قبرستان بقيع در جوار قبر مطهر عمويش امام حسن مجتبي(ع) به خاك سپرده شد.

درباره تاريخ شهادت امام زين العابدين(ع)، گرچه تمامي مورخان و سيره نگاران، اتفاق دارند كه اين واقعه عظيم در ماه محرم واقع شد، ولي در تعيين روز و سال وقوع آن، اتفاق نظر و ديدگاه واحدي وجود ندارد.

برخي از آنان، روز دوازدهم محرم، برخي هيجدهم محرم و برخي ديگر بيست و پنجم محرم را روز شهادتش مي دانند. هم چنين درباره سال شهادتش با اين كه اكثر مورخان، سال 95 را ذكر كرده اند، برخي سال 94 قمري را بيان نموده اند.(1)

1- نك: الارشاد (شيخ مفيد)، ص 492؛ كشف الغمه (علي بن عيسي اربلي)، ج2، ص 259؛ روضات الجنّات (موسوي خوانساري)، ج2، ص 134؛ زندگاني چهارده معصوم(ع) – ترجمه اعلام الوري- (علامه طبرسي)، ص 359؛ دائرة المعارف تشيّع، ج3، ص 252؛ منتهي الآمال (شيخ عباس قمي)، ج2، ص 1؛ روزشمار تاريخ اسلام – ماه محرم – (واردي)، ص 105

معرفي و بيان شاخصه‌هاي ولي عصر (عج) و تبيين فرهنگ انتظار، از جمله مسئوليت‌هاي خطير پيامبر (ص) و جانشينان برحق وي در طول پيدايش و گسترش دين اسلام بوده است.

سؤال1 (سیره و تاریخ)

چرا همسر حضرت زينب عليهاالسلام در قيام امام حسين علیه السلام حضور نداشت؟

پاسخ :

براي اينكه مساله براي شما روشن شود اشاره به نكات زير ضروري مي نمايد:
شواهد و قراين تاريخي موافقت عبدالله بن جعفر با قيام حسيني علیه السلام
الف) همراه كردن همسر و فرزندان خويش با امام حسين علیه السلام
گر چه عبدالله خود در كربلا حضور نداشت اما همسر و فرزندانش همراه با امام حسين در كربلا حاضر بودند.چگونه ممكن است فردي با حركت و قيامي موافق نباشد و به آن اعتقاد نداشته باشد اما بهترين عزيزان خود را به حضور و شركت در آن تشويق و ترغيب نمايد؟ و اجازه دهد فرزندان عزيزش (عون و محمد) در اين راه قرباني شوند و همسر بزرگوارش حضرت زينب كبري عليهاالسلام در اين راه پر مخاطره گام بردارد؟
ب) واكنش عبدالله بن جعفر پس از شهادت امام حسين علیه السلام
واكنش عبدالله بن جعفر پس از شنيدن خبر شهادت امام حسين علیه السلام و فرزندانش عون و محمد گوياي ايمان و اعتقاد او به قيام امام حسين است مورخان نوشته‌اند كه: پس از بازگشت بازماندگان امام حسين به مدينه يكي از غلامان عبدالله بن جعفر به نام ابوالسلاسل نزد او رفت و شهادت پسرانش را به او تسليت گفت. عبدالله كلمة استرجاع ( إنّا لله و إنّا الیه راجعون )بر زبان آورد. غلام گفت: اين مصيبتي است كه از حسين‌بن علي علیهماالسلام به ما رسيده است! عبدالله بن جعفر او را با نعلين خود راند و گفت: اي كثيف‌زاده! آيا به حسين علیه السلام چنين چيزي را مي‌گويي؟ به خدا سوگند اگر نزدش مي‌بودم دوست مي‌داشتم كه تا كشته نشوم از او جدا نگردم. به خدا سوگند من آنها را سخاوت‌مندانه در راه حسين علیه السلام داده‌ام و مصيبت آنها بر من گران نيست، زيرا آنان در راه برادرم و پسرعمويم به شهادت رسيدند و همراهش شكيبايي ورزيدند. آن‌گاه رو به اهل مجلس كرد و گفت: الحمدلله با اين‌كه مصيبت حسين علیه السلام بر من گران است اما اگر نتوانستم او را ياري دهم فرزندانم او را ياري دادند.( شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، ص 124 / ابن اثير، الكامل في التاريخ، ج 2، ص 579 / طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج 4، ص 357)
اين سخنان بيانگر اعتقاد والاي عبدالله بن جعفر به قيام امام حسين علیه السلام و آگاهي و معرفت او به نهضت حسيني علیه السلام و ارزش و فضيلت خون شهيدان است.
ج) نامة عبدالله بن جعفر به امام حسين علیه السلام
يكي از موارد مهم درباره ديدگاه عبدالله بن جعفر، نامة او به امام حسين علیه السلام براي منصرف كردن آن حضرت از رفتن به عراق است. وي در نامه خود ،از امام علیه السلام مي خواهد تا از مكه خارج نشود :
من از كاري كه آهنگ آن را داري بر تو بيمناكم و ترس آن دارم كه خود و خاندانت در آن به هلاكت برسيد. اگر تو امروز هلاك شوي نور زمين خاموش خواهد شد، زيرا تو پرچم هدايت‌يافتگان و اميرمؤمناني. در رفتن شتاب مكن زيرا من نيز به دنبال نامه هستم. والسلام.( طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج 4، ص 291: «فلا تعجل بالسير فانّي في اثر الكتاب» .)
پاسخ امام علیه السلام به نامة او چنين است:
اما بعد نامه‌ات به من رسيد و آن را خواندم و منظورت را دريافتم. به آگاهي تو مي‌رسانم كه من جدّم رسول خدا را به خواب ديدم، او از كاري به من خبر داد و من در پي آن مي‌روم، خواه به سودم باشد يا به زيانم. به خدا سوگند! اي پسرعمو چنانچه من در لانة هر جنبنده‌اي از جنبندگان روي زمين باشم مرا بيرون كشيده به قتل خواهند رساند. به خدا اي پسرعمو آنان ستم خواهند كرد، همان گونه كه يهود نسبت به روز شنبه ستم ورزيدند. والسلام.( طبري، همان، ج 4، ص 292 ؛ ابن اعثم، الفتوح، ج 5، ص 67)
نامه عبدالله به امام حسينعلیه السلام حاكي ازاعتقاد او به مقام والاي امامت و شأن و جايگاه باعظمت آن.است عبارات‌هايي نظير «نور زمين»، «روح هدايت» و «امير مؤمنان» گوياي اين اعتقاد است و دلبستگي و وفاداري او به امام حسين علیه السلام ،را نيز بيان مي كند او آيندة جهان اسلام را بعد از شهادت حسين علیه السلام تاريك مي‌بيند: «ترس آن دارم كه نور زمين خاموش شود، زيرا تو روح هدايت و امير مؤمناني »
به نظر مي رسد نامة عبدالله بن جعفر به امام رنگ و بوي مشاوره و خيرخواهي و دلسوزي دارد. او به‌خوبي از سرنوشت حركت امام علیه السلام به عراق آگاه است و نيك مي‌داند كه اين سفر پيامدي جز شهادت امام علیه السلام و يارانش در پي ندارد. او نگران است كه مبادا با شهادت امام علیه السلام شيرازة نظام از هم پاشيده شود و جامعة اسلامي با فقدان امام علیه السلام و رهبري الهي روبه‌رو گردد. از اين رو مي‌كوشد تا امام علیه السلام را از سفر به كوفه منصرف سازد و حتي از طريق گفت‌وگو و ميانجي‌گري ميان امام حسينعلیه السلام و بني‌اميه از وقوع حادثه‌اي دلخراش جلوگيري كند.
د) معذور بودن عبدالله در نپيوستن به امام علیه السلام
از آنچه گفته شد اصل اعتقاد عبدالله به قيام كربلا و عشق و علاقة او براي شهادت در راه امام حسين علیه السلام ثابت شد، اما اينكه چرا عبدالله بن جعفر خود شخصاً در قيام عاشورا حضور نداشت و امام را همراهي نكرد، تاريخ در اين باره ساكت است و از متون اصيل تاريخي چيزي به دست نمي‌آيد. البته در برخي از آثار متأخرين احتمالاتي به عنوان عذر عبدالله ‌بن جعفر در نپيوستن او به امام علیه السلام بيان شده است كه مهم‌ترين آنها چنين است:
1. نابينا بودن وي، چنانكه گفته شده: دليل عدم حضورش در قيام عاشورا نابينا بودن او بود». (ابن عنبه، عمدة الطالب، ص 37، پاورقي محمدحسن آل‌طالقاني)
2. احتمال مأموريت داشتن او از سوي امام در مدينه، مانند مأموريت حفظ جان بني‌هاشم، زيرا با خروج امام و ديگر بزرگان بني‌هاشم از مدينه هرگونه توطئه و دسيسه‌اي براي نابودي بني‌هاشم پيش‌بيني مي‌شد، از اين‌رو، شخصيتي همچون عبدالله بن جعفر مي‌توانست از هرگونه خطري كه بني‌هاشم را تهديد مي‌كرد، جلوگيري كند.( سيدنورالدين جزائري، حضائص الزينبية، ص 194)
3. كهولت سن، زيرا او در اين هنگام حدود هفتاد سال داشت و طبعاً آمادگي لازم و توان جسماني مناسب براي جهاد نداشت.( جمعي از محققين، تحقيقي در نهضت عاشورا، ص 34)
اما همه اين موارد فقط يك حدس تاريخي است زيرا نابينايي عبدالله بن جعفر در هيچ يك از منابع اصيل تاريخي به آن اشاره‌اي نشده است، همين‌طور كهولت سن او نيز نمي‌تواند مانع جدي به شمار آيد، زيرا او در اين هنگام حدود 71 ساله بوده مي‌توانست با امام علیه السلام هجرت كند، چنانكه طبق برخي نقل‌ها چند سال پس از عاشورا نيز از مدينه به دمشق مسافرت كرد. علاوه بر اين، در سپاه امام علیه السلام افراد كهنسالي نظير حبيب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه، انس بن حارث و... حضور داشته‌اند.
احتمال مأموريت داشتن عبدالله از سوي امام گرچه با شخصيت و جايگاه او سازگار است، اما هيچ شاهد و قرينة تاريخي بر آن دلالت نمي‌كند. علاوه بر اين اگر ثابت شود كه محمدحنفيه از طرف امام علیه السلام مأمور كنترل اوضاع مدينه بوده، ديگر مأموريت عبدالله بن جعفر چندان پذيرفته نيست.

شیخ انصاری (و نیز شیخ مرتضی انصاری) (زادهٔ ۱۲۱۴ ـ دزفول و درگذشتهٔ ۱۲۸۱ ـ نجف) با نام کامل شیخ مرتضی بن محمّد امین انصاری دزفولی از علمای شیعه قرن ۱۳ قمری است.

او در ۱۸ ذیحجه سال ۱۲۱۴، در روز غدیر، در دزفول به دنیا آمد. والدینش به مناسبت روز تولد، او را مرتضی نامیدند. از دوران کودکی قرآن و معارف اسلامی را فراگرفت. پس از خواندن قرآن و ادبیات عرب به خواندن فقه و اصول پرداخت و در این دو رشته، در جوانی به درجه اجتهاد رسید.

نسب شیخ مرتضی انصاری به جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه حضرت محمد (ص)، پیامبر اسلام می‌رسد. شیخ مرتضی فرزند محمد امیر بن شمس الدین بن احمد بن نورالدین بن محمد صادق شوشتری است. پدرش شیخ محمد امین (متوفی ۱۲۴۸) از مبلغین اسلام و مادرش (متوفی ۱۲۷۹) دختر یکی از علمای عصر خود بوده‌اند. مادر مرتضی انصاری قبل از تولد وی، شبی امام جعفر صادق (علیه السلام) را در عالم رویا می‌بیند که قرآنی طلاکاری شده به او داد. معبرین خوابش را و عطای قرآن را به فرزندی صالح و بلندمرتبه تعبیر کردند.

شیخ محمد امین سه پسر داشته که به ترتیب سن: مرتضی و منصور و محمد صادق نام داشته اند و هر کدام از برادر بزرگتر خود، ده سال کوچکتر بوده اند.

مادر شیخ انصاری بانویی درس خوانده و مؤمنه و متعبده و از خاندان انصاریهای دزفول بوده است، گویند سعی داشته که هنگام شیر دادن به فرزندان بزرگ خود ـ مرتضی ـ با وضو باشد.

مرتضی از کودکی چنان شوق تحصیل داشته و با کوشش بسیار به درس و مطالعه مشغول بوده که کمتر به بازیهای بچگانه می پرادخته است، چنانکه در دهسالگی کوچه های نزدیک به خانه خود را نمی شناخته، گویند روزی پدرش خواست او را به جایی بفرستد که تا خانه آنها راه چندانی نبود، به پدرش گفت : کوچه ای را که نام می بری نمی دانم کجاست!

در حالی که در همان زمان روزی جمعی از طلاب مشایخ انصار که به سن از او بسیار بزرگتر بودند، در اطاق شیخون درباره معنای کلمه اَسنی بحث می کنند، مرتضای دهساله به آنها می گوید: اَسنی یعنی روشنتر و توجه آنها را به شعر نصاب الصیبان: ضیاء نور و سنی روشنی افق چه کران ... جلب کرد و به مباحثه و قیل و قال آنها خاتمه داد.

شیخ مرتضی به روزگار نوجوانی طلبه ای پرکار و خوشفکر و خداترس بود، غالبا" تا نیمه شب به مطالعه و نوشتن درسهای خود مشغول بود، اول شب شام نمی خورد تا خوابش نیاید و پس از رسیدگی به دروس خود شام می خورد .

مرتضی ادبیات عرب و مقدمات را نزد پدرش و دانشوران دزفول گذراند و فقه و اصول و دوره سطح را نزد شیخ حسین انصاری (عموزاده‌اش) آموخت. او در سال ۱۲۳۲ به همراه پدرش به عتبات (کربلا و نجف) برای تکمیل دروس سفر کرد. شیخ مرتضی چهار سال از درس سید مجاهد و شریف العلماء استفاده کرد. در سال چهارم، شیخ به زادگاهش دزفول بازگشت، اما پس از یک سال در سال ۱۲۳۷ بار دیگر به عتبات بازگشت.

شیخ محمد امین به سال ۱۲۳۲هـ ق. برای زیارت کربلا و نجف اشرف به عراق رفت و فرزند هیجده ساله اش را با خود برد تا در آنجا که از مراکز بزرگ علمی شیعه بود، دوره عالی فقه و اصول راببیند و تحصیلات خود را کامل کند.

شیخ محمد امین در کربلا به خدمت سید محمد مجاهد که از فقهای بزرگ شیعه در آن زمان بود و ریاست حوزه کربلا را داشت، رسید و به ایشان عرضه داشت :

فرزندم را برای استفاده از محضر مبارک آورده و به شیخ مرتضی که در آخر مجلس نشسته بود، اشاره کرد.

سید نگاهی خاص به شیخ مرتضی کرد! زیرا کمتر کسی با این سن و سال کم می توانست از محضر درس استاد و فقیهی بزرگ چون او استفاده کند، برای آزمایش معلومات فقهی طلبه جوان مسأله پیش آورد و گفت: شنیده ام برادرم شیخ حسین در دزفول نماز جمعه می خواند در حالی که بسیاری از فقهای شیعه اقامه نماز جمعه را در زمان غیبت ولی عصر ( عج) جائز نمی دانند!

در این موقع شیخ مرتضی دلایلی در وجوب نماز جمعه در زمان غیبت بیاورد که سید مجاهد از تقریر دلایل و بیان مطلب او شگفت زده شد و به شیخ محمد امین رو کرد و گفت: این جوان نبوغ ذاتی دارد، او را به صاحب این قبه ـ اشاره به بارگاه امام حسین علیه السلام کرد ـ بسپارید.

شیخ مرتضی چهار سال از محضر دو فقیه بزرگ یعنی سید مجاهد و شریف العلما استفاده کرد، . بعد از آن برای ملاقات با پدر به دزفول مراجعت کرد.

شیخ انصاری چون شوق تحصیل علم در نهادش غلیان می کرد و مقام علمی فقهای کربلا و نجف را درک نموده بود، بیش از یکسال نتوانست در دزفول بماند و سال ۱۲۳۷ ق. برای بار دوم به عتبات رفت و یکسال از مجلس درس شیخ موسی فرزند جعفر کاشف الغطا مستفیض گردید و پس از دو سال به دزفول بازگشت.

ظاهرا" توقف کوتاه شیخ انصاری در سفر دوم، سببش آن بوده که خودش را از درس و بحث علما بی نیاز دانسته و محاصره کربلا توسط داود پاشا حاکم دولت عثمانی دربغداد، که به سال ۱۲۳۹ ق. بوده او را نگران ساخته است.

در این زمان که شیخ انصاری ۲۵ سال داشت با دختر شیخ حسین ـ استاد نخستین خود ـ ازدواج کرد.

شیخ در سال ۱۲۴۱ ق. عازم مسافرت به شهرهای معروف ایران که حوزه علمیه داشتند گردید و به خویشاوندان خود گفت که از فقهای مشهور عراق ـ کربلا و نجف ـ استفاده لازم را برده ام اکنون می خواهم به شهرهای بزرگ ایران بروم و از محضر علمای آنجا مستفیض شوم.

رأی و فکر شیخ نشان می دهد که وی بسیار علم دوست و محقق و متواضع بوده است، زیرا با آنکه استادانی فقیه و مشهور به او گفته بودند که مجتهدی هستید و احتیاج به استاد ندارید؛ به گفته آنان قناعت نمی کند و تصمیم می گیرد، از علمای معروف ایران نیز دیدن کند .

شیخ به برادرش ـ شیخ منصور ـ می گوید: آیا کفایت می کند که چند فقیه عالم ما را مجتهد بدانند و ما بگفته آنان مغرور شویم؟

آیا بهتر نیست علم خود را به رجال و بزرگان این فن در ایران عرضه بداریم و در صورت لزوم از آنها استفاده کنیم؟

مادر شیخ با مسافرت او مخالفت می کند و می گوید طاقت دوری تو را ندارم! شیخ انصاری با اینکه مادرش را فوق العاده احترام می کرد، در رفتن به مسافرت، اصرار بسیار می کند، لذا بنابر استخاره با قرآن گذاشتند، آیه هفتم سوره قصص آمد:

« و أوحینا الی ام موسی ان ارضعیه فاذا خفت علیه فالقیه فی الیم و لا تخافی و لا تحزنی انا رادوه الیک و جاعلوه من المرسلین »

« به مادر موسی وحی کردیم که به فرزندت شیر بده، و اگر بر او می ترسی که از دشمنان در امان نباشد ـ او را در سبدی بگذار ـ و بر آب بینداز و از آینده اش نگران مباش و غم مخور که او را به تو بازگردانیم و او را به مقام پیامبری می رسانیم».

مادر شیخ که زنی باسواد و با معرفت بود، با دیدن آیه به مسافرت شیخ راضی شد.

شیخ مرتضی به سفر علمی رفت و برادرش شیخ منصور را که جوانی ۱۸ ساله بود، با خود برد؛ از دزفول به بروجرد و بعد از آن به کاشان رفتند تا از محضر ملا احمد نراقی که در فقه و اصول و شعر و ادربیات فارسی استادی کامل بود استفاده کند.

بدون شک ملا احمد پس از شرکت در جهاد قفقاز و ملاقات با فقهایی که از عراق و شهرهای دیگر ایران به جبهه آمده بودند، درمیان علمای شیعه شهرت پیدا کرده و شیخ نیز از شهرت و علم وی اطلاع داشته که مستقیما" از بروجرد راهی کاشان شده است.

شیخ مرتضی در خدمت ملا احمد نراقی سه سال به تدریس و مباحثه و تألیف مشغول گردید و از شاگردان مبرز و درجه اول آن فقیه ادیب در حوزه علمیه کاشان گردید . ملا احمد فوق العاده به شیخ احترام می گذاشت .

از احترامات ملا احمد نسبت به شیخ همین بس که به طلاب خود بود :

من پیر و عاجزم بروید از شیخ مرتضی استفاده کنید .

پیداست که شیخ با آنکه جوان بوده و سی سال بیشتر نداشته، به اندازه ای در فقه و اصول مسلط بوده که یک شخصیت علمی همچون ملا احمد او را جانشین خود در تدریس این دو علم مهم دانسته است.

جناب نراقی اجازه روایت مفصلی که تصدیق اجتهاد نیز هست به شیخ داد.

سپس شیخ انصاری از کاشان به تهران رفت و از آنجا به مشهد مشرف گردید و قریب شش ماه به زیارت ثامن الائمه علیه السلام و استفاده معنوی از حضور در بارگاه قدسی آن حضرت مشغول بود.

ایشان از مشهد به تهران و از آنجا به اصفهان آمد .

روزی برای شناختن علمای مشهور آن دیار به مجلس درس حجة الاسلام (سید ) شفتی که ریاست حوزه علمی اصفهان را داشت، رفت و در آخر مجلس نشست.

سید آن روز اشکالی علمی را که چند روز پیش مطرح ساخته بود، برای بار دوم بیان کرد، و منتظر جوابی از طرف فضلای پای منبر شد.

شیخ انصاری جواب اشکال حجه الاسلام شفتی را به یکی از طلاب نزدیک خود گفت و خود از جلسه درس بیرون رفت، آن طلبه که جواب شیخ را شنیده و یاد گرفته بود، موقع را مغتنم شمرد و جواب را بیان کرد.

سید به وی گفت:

این پاسخ از تو نیست، یا ولی عصر حجة بن الحسن علیه السلام به تو تلقین کرده و یا شیخ مرتضی به تو یاد داده است !

طلبه گفت: شخص عالمی که او را نمی شناختم، جواب اشکال را به من گفت و از مجلس بیرون رفت.

حجة الاسلام شفتی دانست که شیخ انصاری به اصفهان آمده است و چند نفر را برای پیدان کردن محل سکونت شیخ روانه کرد .

بعد از یک ماه و علی رغم اصرار سید ، شیخ اقامت در اصفهان را نپذیرفت و از آنجا به دزفول مراجعت کرد.

مسافرت علمی شیخ انصاری که نزدیک به پنج سال طول کشید، برای او استفاده شایانی از نظر شهرت و استفاضه از محضر فقیه ادیب شاعری همچون ملا احمد نراقی داشت و او را از هر جهت پخته و ورزیده ساخت.

شیخ در شهر خودش مورد توجه علما و طلاب قرار گرفت و مجلس درسی تشکیل داد و از سال ۱۲۴۵ تا ۱۲۴۹ ق. در دزفول بماند. پدرش به سال ۱۲۴۸ ق. به بیماری، وبا که در آن موقع به صورت همه گیر در ایران شیوع داشت، وفات کرد، یکسال پس از فوت پدرش به عتبات برای سکونت رفت و تا آخر عمر در نجف اقامت نمود.

ترتیب گردآوری و تنظیم احادیث بر اساس مباحث کتاب شرایع الإسلام علامه حلی است. شیخ حرّ عاملی احادیث کتاب را در ۵۰ موضوع فقهی تنظیم کرده و در پایان کتاب خاتمه مفصّلی را پیرامون مصادر، اسانید و رجال حدیث و مسائل دیگر اختصاص داده‌است.

در این اثر ۳۵۸۶۸ حدیث در أبواب مختلف فرائض، آداب و احکام گردآوری شده‌است و مصادر و منابع وسایل الشیعه علاوه بر کتب اربعه، بیش از ۱۷۰ اثر است. نام کامل کتاب «تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة» است. این کتاب اثر محدث بزرگ و علامه محقق، شیخ محمد بن حسن حُر عاملی از علمای بزرگ و از فقهای برجسته شیعه در قرن یازدهم هجری است (۱۰۳۳ - ۱۱۰۴ هجری).

 موضوع‏

روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‏السلام که درباره احکام شرعی در تمام ابواب فقه وارد شده‌است. شیخ حُر عاملی در این کتاب علاوه بر کتب اربعه به بیش از ۱۸۰ کتاب روایی معتبر شیعه استناد نموده و مجموعه‏ای گران‏بها و ارزشمند از روایات فقهی شیعه را جمع آوری نموده‌است.

 ارزش و اعتبار

کتاب وسائل الشیعة از بهترین جوامع روایی شیعه به شمار می‏آید که با توجه به روایات پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم و ائمه معصومین علیهم‏السلام در قرون اخیر نگاشته شده‌است. این کتاب شامل حدود ۳۶ هزار روایت درباره احکام شرعی، واجبات، محرمات، مستحبات و آداب است که روایات آن گرفته شده از مجموعه‏های روایی معتبر شیعه و اصول اولیه قدمای اصحاب رضوان الله علیهم است. این کتاب از زمان نگارش پیوسته مورد توجه علما و فقهای شیعه قرار گرفته‌است و در این زمان از ارکان اصلی استنباط احکام شرعی و اجتهاد در حوزه‏های علمیه شیعه به شمار می‏آید و در تمام درس‏های خارج فقه روایات آن نقل شده و به آن استناد می‏شود.

 انگیزه نگارش‏

شیخ حُر عاملی در مقدمه کتاب انگیزه خود را از نگارش کتاب این گونه بیان می‏نماید: «مدّتها بود که از فکر و قلم خود درخواست می‏کردم و عزم و همت خود را بر آن می‏داشتم تا کتابی را به نگارش درآورم که آرزو را برآورده سازد و در علم و عمل سرآمد و شامل احادیث مسائل شرعی و نصوص احکام فرعی باشد. احادیثی که در کتاب‏های معتبر و صحیح روایی باشد که علمای بزرگ ما تصریح به صحت و اعتبار آنها کرده‏اند تا پناهگاهی برای خودم در مسائل شرعی باشد و مرجعی برای هدایت شیعه شود و من هم در ثواب هر کس که از نور آن بهره گیرد و با پرچم مناره‏های آن هدایت گردد و از تابش خورشید و ماه آن بهره‏مند شود شریک باشم و چه گنجینه‏ای بزرگتر از ثوابی که تا روز قیامت ادامه یابد ان شاء الله».

 شیوه نگارش‏

شیخ حر عاملی روایات این کتاب را به ترتیب مسائل شرعی مطرح شده در کتاب‏های فقهی از کتاب طهارت تا کتاب دیات به صورت باب‏های جداگانه آورده‌است. وی سعی بر آن داشته تا برای هر مسئله شرعی بابی مستقل اختصاص دهد و این خود موجب گشته تا دسترسی به روایات کتاب بسیار آسان گردد و مراجعه کننده به راحتی بتواند روایات مورد نظر را پیدا نماید. علاوه بر آن مسائل جدیدی را نیز با توجه به مضمون روایات با ترتیبی آشنا و چینشی مطلوب و نظمی زیبا مطرح نموده‌است.

 مدت نگارش‏

شیخ حر این کتاب را در مدت بیست سال از عمر شریف خود نگاشته و با این اثر خود خدمتی گران‏بها در جهت حفظ روایات شیعه و سخنان اهل بیت عصمت و طهارت نموده‌است. جالب توجه‌است بدانیم که این مدت مساوی با مدت زمانی است که محمد بن یعقوب کلینی کتاب کافی را جمع آوری نموده‌است.

 ویژگیهای کتاب‏

۱ - شیخ حُر عاملی در آغاز کتاب می‏فرماید من روایات این کتاب را از کتاب‏های معتبر و مشهور روایی که شیعه به آنها عمل و مراجعه می‏کند روایت کرده‏ام و در آغاز سند هر روایت، نام کسانی که آن روایت را از کتاب آنها آورده‏ام ذکر می‏کنم و سند خود به آن کتاب و آنچه مربوط به آن است را در آخر کتاب می‏آورم. ۲ - از دیگر ویژگیهای این کتاب این است که مؤلف، تمام روایات مربوط به یک مسئله را با هم آورده تا مراجعه کننده به راحتی بتواند به تمام روایات متحد در دلالت یا متن و یا سند دست یابد. این ویژگی موجب گشته تا براحتی بتوان میان روایات یک باب از جهت سند یا متن یا دلالت و مفهوم بررسی و مقابله انجام داد و زیادی و نقصان میان روایات را با یک نگاه و بدون مراجعه به مصادر گوناگون دریافت. ۳ - کتاب حاضر جمع میان احادیث مختلف مربوط به یک باب از منابع متنوع و یا مواضع متعدد را هم آورده‌است. این ویژگی موجب سهولت و صرفه جویی فراوان در وقت ارزشمند علما و محققان گردیده و این خود اثری مهم در پیشرفت علم فقه و سرعت دستیابی به نتایج آن دارد. ۴ - شیخ حر عاملی در این کتاب سعی و تلاش فراوانی در ضبط دقیق روایات داشته و به اختلاف نسخه‏های گوناگون توجه نموده و در حاشیه کتاب به آنچه در نسخه‏های دیگر آمده اشاره کرده‌است.

 امتیاز کتاب‏

کتاب وسائل الشیعة بر بسیاری از مجموعه‏های روایی سبقت گرفته، زیرا: کتاب وافی منحصر در روایات کتب اربعه‌است. وسائل، جامع میان کتب اربعه و دیگر کتب معتبر روایی است، لذا امتیاز این کتاب بر دیگر مجموعه‏های روایی مانند امتیاز کتاب کافی بر دیگر کتب اربعه‌است.

 تجدید نظر

شیخ حر عاملی دوبار موفق به تجدید نظر در این کتاب شده و از اول تا آخر آن را نوشته‌است و روی هم رفته وی سه بار کتاب وسائل الشیعة را نوشته‌است. این نکته نشان دهنده اهمیت فراوان وی برای صحت و اعتبار این کتاب است.

 سخنان علما

سید حسن صدر درباره این کتاب می‏فرماید: «کتاب وسائل الشیعة درباره احکام شرعی نگاشته شده‌است. این کتاب به گونه‏ای نوشته شده که به راحتی می‏توان از آن استفاده نمود و به مطالب آن دسترسی پیدا کرد. در این کتاب میان استدلال و فقه و کلمات فقها به بهترین شکل و صحیح‏ترین راه و معتبرترین مأخذ جمع شده‌است. هرگاه فقیه و مجتهد متبحری در این کتاب نظر کند آنچه را می‏خواهد همانند مرواریدهایی که به نظم چیده شده می‏یابد. هیچ مطلب مشکل و معضلی نیست که به آن نپرداخته باشد و موجب حیرت علما گشته و مانند آیه قرآن در برابر دیگر سخنان مطرح شده‌است.» علامه امینی در کتاب ارزشمند الغدیر درباره این کتاب می‏فرماید: «در هیچ کتاب رجال و تراجمی نامی از شیخ حر عاملی برده نشده مگر آنکه جملات مدح و ستایش فراوانی درباره کتاب گران‏بهایش یعنی وسائل الشیعة آن را فرا گرفته‌است.» و چه زیبا برادر علامه و صالح او درباره این کتاب سروده‌است: هذا کتاب علا فی الدین مرتبة قد قصرت دونها الأخبار و الکتب‏ینیر کالشمس فی جو القلوب هدی فننتحی منه عن أبصارنا الحجب‏هذا صراط الهدی ما ضل سالکه إلی المقامة بل تسمو به الرتب‏إن کان ذا الدین حقا فهو متبع حقا إلی درجات المنتهی سبب‏ یعنی: این کتابی است که در دین مقامش عالی است‏ و از دیگر کتاب‏های روایی نیز عالی‏تر است‏ و همچون خورشید در آسمان قلبها موجب درخشش هدایت است‏ و پرده‏های تاریکی را از برابر چشمان ما می‏زداید این راه هدایت است که سالک آن گمراه نخواهد شد تا به مقام عالی و مراتب والا برسد چرا که این دین، دین حق است‏ و حقیقتا این کتاب وسیله‏ای برای رسیدن به درجات عالی آن است.

 شرح‏ها و تعلیقه‏ها

کتاب وسائل الشیعة از زمان نگارش بسیار مورد استقبال علمای بزرگ شیعه قرار گرفت و از این جهت شرح‏ها و تعلیقه‏های فراوانی نیز بر آن نگاشته شد که اولین آنها توسط خود مؤلف نوشته شد مانند: ۱ - تحریر وسائل الشیعة و تحبیر مسائل الشریعة نوشته شیخ حر عاملی. ۲ - تعلیقه‏ای بر وسائل الشیعة نوشته شیخ حر عاملی. ۳ - شرح وسائل الشیعة نوشته شیخ محمد بن شیخ علی بن شیخ عبد النبی بن محمد بن سلیمان بن مقابی معاصر با شیخ یوسف بحرانی. ۴ - شرح وسائل الشیعة نوشته حاج مولی محمد رضی قزوینی، شهید در فتنه افغان‌ها. ۵ - مجمع الأحکام، نوشته شیخ محمد بن سلیمان مقابی بحرانی معاصر با شیخ عبد الله سماهیجی. ۶ - شرح وسائل الشیعة، نوشته سید ابو محمد حسن بن علامه هادی آل صدر الدین موسی طاب ثراه. ۷ - الإشارات و الدلائل إلی ما تقدم أو تأخر فی الوسائل، نوشته حفید علامه صاحب جواهر شیخ عبد الصاحب. ۸ - شرح وسائل الشیعة نوشته آیت الله سید ابو القاسم خوئی. این کتاب به بیان ما تقدم و ما تأخر و بیان مطالبی که از روایات باب استفاده می‏شود بیش از آنچه شیخ حُر عاملی استفاده کرده پرداخته و روایات دیگری که شیخ حُر به آنها اشاره نکرده‌است را ذکر نموده‌است. ۹ - مستدرک الوسائل نوشته علامه بزرگ محدث نوری، وی در این کتاب روایات فراوانی را که شیخ حُر عاملی به آنها اشاره نکرده به همان ترتیب کتاب وسائل الشیعة آورده‌است و با توجه به آن روایات، کتاب دو برابر شده‌است. این کتاب به قدری ارزشمند است که مرحوم آخوند خراسانی درباره آن فرموده‌است:بعد از مراجعه به کتاب وسائل الشیعة با مراجعه به کتاب مستدرک الوسائل مجتهد یقین به فحص کامل پیدا می‏کند و مطمئن می‏شود که روایت دیگری در این باب نیست و گرنه در این دو کتاب می‏آمد.

 سند روایات‏

در این کتاب سند روایات این گونه آمده: ۱ - سندها در حد زیادی مختصر شده بدون آنکه در معنای آن خللی ایجاد گردد مانند الفاظ اداء و تحمل که همه به کلمه (عن) تبدیل شده و لقب و کنیه و نسب‏ها حذف گردیده و به نام یا لقب معروف اکتفا شده مثلا به جای عبد الله بن جعفر حمیری فقط به کلمه حمیری اکتفا شده‌است. ۲ - جمع میان سندها در جایی که یک روایت از منابع گوناگون و با سندهای متعدد روایت شده باشد. ۳ - در جایی که متن روایت در منابع گوناگون با هم فرق داشته باشد کاملترین آنها را آورده و سپس با ظرافت به نکات اضافی یا اختلافی آنها اشاره دارد. شیخ حُر عاملی با این شیوه موفق به جمع آوری تمام روایات ابواب فقه در این کتاب شده‌است.

 نواقص‏

لازم به ذکر است این کتاب هر قدر هم که جامع و کامل باشد باز خالی از نقص نیست. برخی از نواقص کتاب عبارتند از: ۱ - در این کتاب تقطیع روایات بسیار به چشم می‏خورد یعنی روایات قطعه قطعه شده و هر قطعه در باب مورد نظر آمده‌است. این کار اگرچه استفاده از روایات را بسیار آسان کرده ولی در درک صحیح معنای آن ایجاد اشکال نموده زیرا معنای روایات را با توجه به صدر و ذیل آن دقیقتر می‏توان فهمید. ۲ - در این کتاب عبارت رواه... مثله و رواه... نحوه بسیار آمده یعنی شخص دیگری نیز مانند این روایت را نقل کرده‌است ولی عین نقل را نیاورده، در حالی که اگر عین نقل را می‏آورد در فهم صحیح‏تر و دقیق‏تر معنای روایت بسیار مفید بود. ۳ - در این کتاب عبارت تقدم ما یدل علی ذلک و یأتی نیز فراوان آمده، یعنی روایاتی که دلالت بر این مطلب دارد قبلا آمده یا خواهد آمد در حالی که اگر ایشان آدرس دقیق روایات را می‏داد بهتر می‏شد به آنها مراجعه کرد و در استنباط مطلب از آنها استفاده نمود. ۴ - بر اثر تقطیع روایات در برخی اسناد یا متون روایات نیز اشکالاتی بوجود آمده‌است.

 خاتمه کتاب‏

شیخ حر در پایان کتاب مطالبی گران‏بها و ارزشمند درباره علم حدیث و رجال آورده مانند مشیخه شیخ صدوق، شیخ طوسی، شیخ کلینی، مصادر کتاب، سند مؤلف به آنها و صحت و اعتبار مصادر کتاب، اصحاب اجماع، قرائن خبر، صحت احادیث کتاب، جواب اعتراضات، احادیث مضمر، احوال رجال و اصطلاحات کتاب.

 کتاب رجال‏

در پایان کتاب وسائل، شیخ حر عاملی یک کتاب رجال مفید و مختصر ارائه داده‌است. وی در این کتاب بسیاری از روات را توثیق نموده و مستند خود را دیگر کتاب‏های رجالی معتبر قرار داده‌است.

 منابع‏

کتاب وسائل الشیعة گرفته شده از معتبرترین منابع روایی شیعه‌است مانند: کتاب کافی نوشته شیخ جلیل، ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی، کتاب من لا یحضره الفقیه، نوشته شیخ صدوق، کتاب تهذیب و استبصار، نوشته شیخ الطائفه، محمد بن حسن طوسی و بیش از ۷۸ کتاب دیگر که در اختیار ایشان بوده و مستقیما از آنها روایت نقل کرده و ۹۶ کتاب معتبر روایی شیعه که نوشته قدمای اصحاب بوده و با واسطه از آنها روایت نقل کرده‌است. سند کتاب‏ شیخ حر عاملی در پایان کتاب سند خود را به تمام کتاب‏هایی که از آنها روایت نقل کرده آورده تا روایات کتاب از حالت ارسال و مرسله بودن خارج شده و همگی مستند و مسند شوند و این خود دلیل بر اعتبار و صحت منابع کتاب نزد وی بوده‌است.

 فهرست‏

شیخ حر فهرستی برای کتاب وسائل نگاشته‌است به نام «من لا یحضره الإمام». این فهرست شامل عنوان‏های تمام ابواب کتاب وسائل است و با توجه به اینکه کتاب وسائل تمام مسائل فقه را در ابواب جداگانه آورده، این فهرست دائرة المعارفی غنی و جامع از مباحث فقهی و خلاصه‏ای از کتاب وسائل شده‌است و بنابر فرموده مؤلف، این فهرست، خود یک کتاب فقهی است و شامل تمام فتاوای منصوصی که روایتی بر آن وارد شده، می‏باشد.

 خلاصه‏

شیخ حر عاملی کتاب وسائل را خلاصه کرده و نام آن را «هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة» نهاده‌است و کتاب هدایة الأمة را نیز با نام «بدایة الهدایة» خلاصه کرده‌است. وی در کتاب بدایه واجبات اسلام را ۱۵۳۵ و محرمات را ۱۴۴۸ مورد دانسته‌است.

 نسخه‏های خطی‏

۱ - نسخه‏ای در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس. این نسخه به خط مؤلف کتاب است و تاریخ نگارش آن ربیع الاول سال ۱۰۷۲ هجری است. این نسخه، اولین نسخه وسائل است. ۲ - نسخه‏ای در کتابخانه حضرت آیة الله نجفی مرعشی در شهر مقدس قم. این نسخه نیز به خط مؤلف بوده و تاریخ نگارش آن ۱۰۸۲ هجری است. این نسخه دومین نسخه وسائل است. ۳ - نسخه‏ای دیگر در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس که تاریخ نگارش آن ۱۱۱۴ هجری است. این نسخه از روی نسخه سوم مصنف نگاشته شده‌است و تصحیح و ملحقات آن نیز به خط مصنف بر آن موجود می‏باشد

به گزارش پارس به نقل از جام جم آنلاين، در جريان روزهاي اخير دهها نفر از افرادي كه در مورد پايان جهان در 21 دسامبر 2012 و با استناد به تقويم مايا اظهارنظر كرده اند، در چين دستگير شده اند.

به گزارش خبرگزاري فرانسه، در پنج منطقه چين دستكم 52 نفر در ارتباط با فرضيه پايان جهان و به اتهام ترويج شايعات دستگير شده اند.

به گزارش خبرگزاري شين هوا، در استان فوجيان 34 نفر به اتهام توزيع تراكت هايي در ارتباط با فرضيه پايان جهان بازداشت شده اند.

به گفته پليس شهر چونگ كينگ، افرادي شايعاتي را در مورد پايان جهان از خود ساخته و رواج داده اند تا اين مساله موجب وحشت شده و آنها به بتوانند سودجويي كرده و نظم اجتماعي برهم بزنند.

در عين حال، امروز مقامات منطقه گوانگشان اعلام كردند كه مردي كه روز جمعه 22 كودك را در مقابل يك دبستان ابتدايي چاقو زده بود تحت تاثير شايعات مربوط به پايان جهان بوده است.

در این زمانه!! یک مسلمان چگونه از عقیده خود حفاظت کند؟

در این زمانه!! یک مسلمان امام حسین(ع) را چگونه باید معرفی کند؟

در این زمانه!! یک مسلمان در این موقعیت جهانی چگونه باید با اندیشه ضد انسانی مبارزه کند؟

انتشارات دارالمحجة البیضاء بیروت، کتاب جدیدی از علامه شیخ عفیف نابلسی، مدیر حوزه علمیه امام صادق(ع) و خطیب جمعه شهر صیدا در جنوب لبنان با عنوان «اجتهاد و تقلید» در 120 صفحه منتشر کرد.
 
علامه نابلسی در این کتاب بنا بر دیدگاه امامیه، دو مفهوم اجتهاد و تقلید را بررسی می کند و به شیوه ای استدلالی و ساده به مسائل فقهی مختلفی از جمله شناخت مجتهد جامع الشرایط و ویژگی های لازم در مرجع تقلید، راه های دست یابی به فتوا، حکم حاکم شرع و موارد تقلید می پردازد.
 
این کتاب که به عنوان کتابی درسی و روان برای طلاب علوم دینی تالیف شده است همچنین به موضوعات دیگری از قبیل احتیاط، تقلید از مرجع متوفی(ابتداءً و استمراراً)، عدالت و تعریف آن، تبعیض در تقلید، عدم جواز تقلید در اصول دین و... می پردازد.
 
انتشارات دارالمحجة البیضاء همچنین کتاب دیگری از علامه نابلسی با عنوان «فقه جهاد در اسلام» را به چاپ رساند. این کتاب با استناد به قرآن کریم و احادیث نبوی و روایت های موجود از اهل بیت(ع) به نهادهای عقیدتی و فقهی مربوط به باور جهاد در اسلام می پردازد.
 
کتاب «فقه جهاد در اسلام» طرحی علمی و تلاشی فقهی است که نویسنده برای عملی ساختن برنامه فقهی و شناختی خود به آن پرداخته است و علامه نابلسی پیش از آن تفسیر قرآن و دایرة المعارف فقه ائمه(ع) را در سال گذشته منتشر کرده است.

بیشتر فقهاء عظام بدون اینكه وصیت را نخست به تملیكیه به و عهدیه تقسیم نمایند و دقیقا“ محل نزاع را در خصوص موضوع فوق مشخص سازند ، تحت عنوان مذكور به اختلاف نظر پرداخته اند و با وجود اینكه از ظواهر بعضی كلمات ، معمولا معلوم میشود كه فقط نزاع در مورد وصیت تملیكی است نه عهدی ولی در عین حال این تفكیك را به صراحت عنوان نكرده اند . بعضی هم مطلب را بطور اعم مورد بحث قرار داده اند كه اجمالا به نمونه ای از آن اشاره خواهد شد .

كلام فقهاء

علامه عقیده دارد كه وصیت عقد است و چنین میگوید : موصی له بدون قبول مالك نمی شود زیرا وصیت عقدی است كه متحقق نمی گردد مگر بین دو نفر با تراضی هر دو و چون رضایت امر قلبی است بایستی بوسیله لفظ ابراز گردد. 1

محقق نیز به لزوم و اعتبار قبول موصی له نظر داده است 2 فقها ء عامه نیز اكثرا“ قبول را جزء اركان اصلی وصیت شمرده اند . 3

مرحوم شهید ثانی اقوال علماء را در این خصوص به سه قسم تقسیم نموده است و میگوید :

در این كه آیا قبول موصی له در انتقال ملك به او با موت معتبر است یا اصلا اعتباری ندارد بلكه ملك به وی قهرا“ همانند ارث منتقل میگردد یا آنكه هر چند اعتبار ندارد ولی انتقال بصورت متزلزل حاصل میشود و استقرار آن به قبول بستگی دارد و در صورت رد باطل میگردد وملك به ورثة موصی بازگشت میكند ، در میان علماء سه قول است . 4

« وصیت تملیك عین یا منفعت و یا تسلط بر تصرف بعد از مرگ است و آن احتیاج به ایجاب و قبول دارد . »

و نظیر همین عبارت را شهید اول در متن لمعه متعرض است .

همانطور كه ملاحظه میشود در عبارات فوق موضوع بطور مطلق مطرح گردیده و تفصیلی بین وصیت عهدی و تملیكی داده نشده است .

ولی مرحوم حاج سید محمد كاظم یزدی نخست وصیت را به دو قسم عهدیه و تملیكیه تقسیم نموده و گفته است در قسم اول بدون شك قبول معتبر نیست ولی در قسم ثانی مشهور بر آنند كه وصیت محتاج به قبول است و بنابراین قبول جزئی از آن و وصیت از عقود محسوب است یا آنكه شرط است به صورت كاشف یا بصورت ناقل ، كه در اینصورت ا زایقاعات خواهدبود .

آنگاه احتمال دیگری را اضافه میكند و همان احتمال را نیز شخصا“ تقویت نموده و آن اینكه قبو ل معتبر نباشد ولی رد مانع باشد و بنابراین باز هم از ایقاعات خواهد بود . 6

پس مجموع نظریات و احتمالات در پنج وجه خلاصه میگردد:

1. قبول جزء وصیت است .

2. قبول شرط ناقل است .

3. قبول شرط كاشف است .

4. قبول هیچگونه اعتباری ندارد و رد نیز در آن دخالتی ندارد و وصیت از عوامل انتقال قهر ی است . 8

به موجب تمام وجوه متصوره فوق باستثناء دو وجه آخر ، قبول اعتبار دارد و تملیك بدون آن محقق نمی گردد ، النهایه مطابق وجه نخستین ( جزئیت قبول ) وصیت از عقود است و بنابر سایر وجوه از ایقاعات محسوب میگردد.

قانون مدنی به موجب ماده 834 در خصوص وصایای عهدیه قبول را معتبر ندانسته هر چند كه رد وصی را قبل از موت موصی از عوامل بطلان وصیت محسوب نموده است .

د رماده 827 اعتبار قبول را در وصایای تملیكیه متعرض شده ولی از آن معلوم نمی شود كه كدام یك از وجوه سه گانه نخستین را انتخاب كرده است . آیا بنحوجزء یا بصورت شرط كاشف و یا ناقل ؟

لذا بنظر میرسد علیرغم آنچه كه شارحان قانون مدنی در بیان این مطالب اظهار داشته اند در این جهت كه وصایای تملیكی از عقود محسوب است ، قانون مدنی ابدا“ صراحتی ندارد و با توجه به تحلیلی كه در مورد كلام فقهاء انجام شد عبارت ماده 827 تاب وجوه مختلف را دارد و اینگونه شرح كنندگان بدون توجه به فقه امامیه چنین پنداشته اند كه اگر تملیك بدون قبول محقق نگردد ، حتما“ به نحو جزئی از عقد شناخته شده است و حال اینكه اگر آن را شرط نیز بدانیم تملیك بدو ن آن محقق نخواهد گشت ، همانند وقف كه از ایقاعات است ولی شرائط گوناگونی با آن ملازمه دارد كه بدون حصول آن شرایط ، وقف ، یعنی حبس عین و تسبیل ثمره تحقق نخواهد یافت .

بررسی دلائل

كسانیكه عقیده به عقد بودن وصیت دارند به استدلالات مختلفی تمسك كرده اند كه ذیلا نقل و بررسی میگردد :

…… آیه شریفة « و ان لیس للانسان الا ماسعی »یعنی برای انسان چیزی بدون سعی حاصل نمی گردد و لذا اگر بدون قبول ، موصی به برای موصی له ثابت شود ، چون بدون سعی او حاصل گردیده بموجب این آیه منتفی است . 1

2. ثبوت ملكیت برای شخص بدون رضایت وی موجب ضرر است زیرا كه اولا ای بسا توأم با امتنان است و ثانیا“ مال موصی به ممكن است مطلوب موصی له نبوده باشد 11 دلایل فوق توسط علمای عامه ارائه گردیده است و بنظر قابل خدشه میباشد زیرا :

اولا ـ آیة مزبور به مسائل ثواب و عقاب مربوط است و ربطی به موضوع مانحن فیه وامثال آن ندارد .

ثانیا “ « سعی » اشاره شده در آیه شریفه اختصاص به سعیی ندارد كه از طریق قبول موصی له اعمال گردد بلكه ممكن است علل و عواملی كه باعث اقدام موصی مبنی بر ایصاء نسبت به موصی له شده معلول افعال و كردار او باشد كه باز به سعی موصی له برگشت نمی نماید .

ثالثا“ ـ التزام به مضمون آیه در ما نحن فیه اثبات نمی نماید كه وصیت عقد است و قبول جزء آن محسوب میگردد زیرا كه این مضمون با شرطیت و ایقاع بودن وصیت نیز سازش دارد .

رابعا“ ـ موضوع ضرر كه به آن استناد شده در موارد زیادی به استناد فقه اسلامی منقوض است ، مانند ارث و یا وصیت برای حمل كه هیچگاه مبتنی بر قبول وارث و یا موصی له نمی باشد وانگهی مسائلی مانند امتنان كه از امور نادره میباشد نمی تواند منشاء احكام قرار گیرد ، بعلاوه همانگونه كه بیان شد این جهت نیز الزاما“ وصیت را در زمره عقود نخواهد برد تا قبول جزء آن باشد بلكه با شرطیت نیز اشكال ضرر مرتفع میگردد .

3. ایقاع بودن وصیت مستلزم ملكیت قهریه میباشد كه در غیر مورد ارث باطل است 12 و به عبارت دیگر ، ادخال در ملك دیگری بدون اختیار و رضایت وی با اصل تسلیط بر نفس منافات دارد . و با این بیان قصد دراثبات عقد بودن وصیت را استنتاح نموده اند .

مرحوم سید در عروه الوثقی پس از طرح دلیل فوق چنین پاسخ داده است : ….. « مدفوعه بانه لامانع منه عقلا و مقتضی عمومات الوصیه ذالك ، مع ان الملك القهری موجود فی مثل الوقف . »

یعنی : دلیل مزبور مردود است زیرا :

اولا“ ـ ملكیت قهریه از نظر عقلی مانعی ندارد .

ثانیا“ ـ عمومات ادله وصیت چنین اقتضاء دارد .

ثالثا ـ ملكیت قهریه در مثل وقف نیز وجود دارد .

نقد و بررسی

1. بررسیهای حاصله چنین نتیجه میدهد كه دلیلی مبنی بر اینكه وصیت از عقود محسوب شود وجود ندارد و ایقاع بودن آن بیشتر منطبق با موازین است زیرا با مخدوش بودن ادلة اقامه شده میگوئیم ادلة وصیت در كتاب و سنت از نظر اعتبار قبول و عدم آن اطلاق دارند و بعبارت دیگر تمامی عمومات وارده عمل وصیت را به موصی نسبت میدهند و تحقق را آن به هیچ وجه به شرط دیگری متوقف نساخته اند .

به آیات زیر توجه كنید :

من بعد وصیه یوصی بها اودین …. 13

من بعد وصیه توصون بها اودین …. 14

كتب علیكم اذا حضر احد كم الموت ان ترك خیرا“ الوصیه للوالدین و الاقربین … 15

در آیه اخیر پس از حرمت تبدیل وصیت یك مورد از آن استثناء شده است :

« ….. و من خاف من موص جنفا ( الی آخر آیه ) یعنی : تنها در صورت وجود جنف ( ستم ) وصیت نافذ نمی باشد . بدیهی است كه استثناء خود دلیل بر استحكام عموم میباشد و به هیچ صورت نمیتوان آن را به وجود قبول مقید ساخت .

نهایتا“ آنچه را میتوان بخاطر اصل تسلیط ملتزم شد این است كه بگوئیم رد وصیت توسط موصی له مانع از وقوع وصیت است و یا بالاتر قبول را شرط تحقق ایقاع مزبور بدانیم ولی به هیچ وجه نمی توانیم قبول را جزئی از عمل وصیت دانسته درحالیكه عمومات و اطلاقات وارده عمل مزبور را مستقیما“ به موصی انتساب داده اند و به نظر میرسد مدلول اجماعی كه توسط بعضی فقیهان در مسئله اقامه شده است بیش از این مقدار نباشد

اضافه بر آنچه ذكر شد ، مسلم است كه نباید در عقود میان ایجاب و قبول فاصله بیفتد و بایستی متوالیا“ انجام گیرد ، و نیز از مسلمات است كه با مرگ طرف ایجاب ، محلی برای قبول وجود نخواهد داشت در حالیكه در وصیت نه فاصله مضر است و نه مرگ موصی ، لذا تحت هیچ عنوان نمی توان وصیت را عقد دانست .

2. مضافا“ به اینكه از ماده 827 قانون مدنی این موضوع استنتاج میگردد كه قبول را كاشف از حین فوت میداند نه ناقل زیرا كه تملك را معلق بر قبول كرده ولی زمان آنرا پس از فوت قرار داده است .

این نظر یه مطابق مشهور است ودلیل آن هم این است كه اگر قبول ناقل باشد لازم می آید كه مدتی ملك بدون مالك باقی بماند ، زیرا موصی با فوت از اهلیت مالكیت ساقط میگردد و نمی تواند مالك باشد و از طرفی وارث هم نمی توا باشد زیرا قرآن مجید فرموده است : « من بعد وصیه یوصی بها اودین » 16 یعنی تركة میت پس از جدا شدن وصیت به وارث منتقل میگردد پس موصی به ، به ورثه هم منتقل نمی شود و شخص دیگری هم كه مطرح نیست در حالیكه اگر قبول كاشف ملكیت از حین موت باشد در فاصلة بین مرگ و قبول ، مال بدون مالك نخواهد بود .

با این نظریه افرادی مانند شیخ طوسی و ابن جنید و علامه موافقند ولی گروه زیادی مخالف بوده و برای نظر خویش جنین استدلال آورده اند :

« قبول ، اعم از اینكه جزء باشد یا شرط بهر حال در حصول و تحقق ملكیت اعتبار دارد و لذا تا قبول انجام نگیرد ملكیت محقق نخواهد شد » 17

حال اگر قائل به شرطیت « قبول » شویم و وصیت را ایقاع بدانیم استدلال گروه نخست را میتوان پذیرفت ولی اگر قبول را جزء دانسته و وصیت را از عقود محسوب كنیم نسبت به كاشفیت آن از حین موت دچار مشكل خواهیم شد زیرا چگونه « قبول » كه جزء عقد است می تواند ملكیت قبل از انجام خود را تثبیت نماید ؟ در حالیكه با نبودن قبول عقد انجام نشده است و شاید همین نكته نیزاز مؤیدات نظر نسبت به ایقاع بودن وصیت باشد و قیاس مورد به اجازه در بیع فضولی قیاس مع الفارق است زیرا اجازه بی تردید از اجزاء عقد نمیبا شد بلكه از شرایط آن است .

3. با توجه به مراتب فوق به نظر می رسد وصیت همان عملی است كه مورد نظر و خواست موصی بوده و اصولا عقد نیست كه تحقق آن بر پایه دور كن ( عمل بایع ـ عمل مشتری ) باشد بلكه یك ركن بیشتر نداشته و همانا عملی است كه از اراده موصی ناشی میشود و لذا باید بر ایقاع بودن آن صحه گذارد و هر چند مالك شدن موصی له نسبت به موصی به نیازمند قبول باشد ولی قبول وی نقشی در تحقق وصیت نداشته و مكمل عمل وصیت نخواهد بود بلكه عنصر قبول در ورود موصی به ، به ملكیت موصی له مؤثر میباشد .

نویسنده : سید مصطفی محقق داماد

دکتر طریق السوادان آیاتی را در قرآن مجید پیدا کرده‌ است که قید می‌کند موضوعی برابر با موضوعی دیگر است، مثلاً مرد برابر است با زن.

گرچه این مسئله از نظر صرف‌و‌نحو دستوری بی‌اشکال است اما واقعیت اعجاب‌آور این است که تعداد دفعاتی که کلمه مرد در قرآن دیده می‌شود 24 مرتبه و تعداد دفعاتی که کلمه زن در قرآن دیده می‌شود هم 24 مرتبه است، درنتیجه، نه تنها این عبارت از نظر دستوری صحیح است، بلکه از نظر ریاضیات نیز کاملاً بی‌اشکال است، یعنی 24=24.

با مطالعه بیشتر آیات مختلف، او کشف نموده‌است که این مسئله درمورد همه چیزهایی که در قرآن ذکر شده این با آن برابر است، صدق می‌کند. به کلماتی که دفعات به‌کار بستن آن در قرآن ذکر شده، نگاه کنید:

دنیا 115 / آخرت 115

ملائک 88 / شیطان 88

زندگی 145 / مرگ 145

سود 50 / زیان 50

ملت (مردم) 50 / پیامبران 50

ابلیس 11 / پناه جستن از  شر ابلیس 11

مصیبت 75 / شکر 75

صدقه ٧٣ / رضایت ٧٣

فریب خوردگان (گمراه شدگان) 17 / مردگان (مردم مرده) ١٧

مسلمین ۴١ / جهاد ۴١

طلا 8 / زندگی راحت ٨

جادو ۶٠ / فتنه ۶٠

زکات ٣٢ / برکت ٣٢

ذهن ۴٩ / نور ۴٩

زبان ٢۵ / موعظه (گفتار، اندرز) ٢۵

آرزو ٨ / ترس ٨

آشکارا سخن گفتن (سخنرانی) ١٨ /  تبلیغ کردن ١٨

سختی ١١۴ / صبر١١۴

محمد (صلوات الله علیه) ۴ / شریعت (آموزه های حضرت محمد (ص) ۴

مرد ٢۴ / زن ٢۴

همچنین جالب است که نگاهی به دفعات تکرار کلمات زیر در قرآن داشته باشیم:

نماز 5،   ماه ١٢، روز ٣۶۵

دریا  ٣٢، زمین (خشکی) ١٣

دریا +  خشکی = 45=13+32

دریا = 11111/71= 100 × 45/3

خشکی = % 88888889/28 = 100 × 45/13

دریا + خشکی = % 00/100

دانش بشری اخیراً اثبات نموده که آب 111/71% و خشکی 889/28 %  از کره زمین را فراگرفته است.

آیا همه اینها اتفاقی است؟

سوال اینجاست که چه کسی به حضرت محمد (صلوات الله علیه) اینها را آموخته است؟ قرآن هم دقیقاً همین را بیان می‌کند.

بدون تردید، علوم حضرات معصومین علیهم السلام اکتسابی نیست و آنچه از ذهن شفاف و نورانی آن بزرگواران انعکاس می‏یابد، اشعه‏هایی از انوار الهی است که از پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله تا معصوم ‏چهاردهم امام زمان(عج) نسلی بعد از نسل، به یادگار مانده و زمینیان را بهره‏مند ساخته است.

اگر غیر از این بود، می‏بایست علوم آنها مقطعی و زودگذر باشد و جز در عصر خویش، کاربردی آن هم در همه ‏زمینه‏ها، بدون کمترین تخلف نداشته باشد و در برخورد با شخصیت‏های علمی هم عصر خود و عالمان قرون بعد، منفعل گردد.
جستجوی مفصل این نکته را به عهده خوانندگان محترم گذاشته و تنها مناظره زیر را که به علم پزشکی امام صادق علیه السلام اشاره‏ دارد، نقل به مضمون می‏کنیم.
روزی امام صادق علیه السلام به مجلس منصور دوانیقی وارد شد. طبیب هندی ‏کنار خلیفه نشسته بود. او کتاب‎هایی را که در موضوع «علم طب‏» نگاشته شده بود، برای خلیفه می‏خواند تا ضمن سرگرم ساختن او بر معلومات خلیفه بیفزاید.
امام صادق علیه السلام در گوشه‏ی مجلس نشست. بارانی از هیبت و ابهت از چهره حضرت می‏بارید. مدتی گذشت. هنگامی که طبیب از خواندن کتاب‎ها فارغ شد، نگاه‏اش به امام صادق علیه السلام دوخته شد. لحظاتی مشغول‏ تماشای سیمای حضرت شد. ابهت و صلابت امام تنش را لرزاند. نگاه‏اش‏ را به سوی خلیفه برگرداند و با این سؤال سکوت را شکست:

- این مرد کیست؟
- او عالم آل محمد(صلی الله علیه و آله) است.

- آیا میل دارد از اندوخته‏های علمی من بهره‏مند گردد؟
نگاه خلیفه روی امام قرار گرفت. قبل از این که چیزی بگوید،امام لب به سخن گشود: نه!

طبیب که از پاسخ امام شگفتش زده بود، پرسید: چرا؟
- چون بهتر از آنچه تو داری، در اختیار دارم.

- چه چیز در اختیار داری؟
- گرمی را با سردی معالجه می‏کنم و سردی را با گرمی، رطوبت را با خشکی درمان می‏کنم و خشکی را با رطوبت و آنچه را که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) فرموده به کار می‏بندم و نتیجه کار را به خداوند وامی‏گذارم.
سپس به سخن جدش رسول الله اشاره کرده، افزود: «معده خانه ‏هر بیماری و پرهیز، سر هر درمان است.»

طبیب هندی برای این که سخنان امام را سبک جلوه دهد، پرسید: مگر طب غیر از این‏ها است که گفتی؟! امام فرمود: گمان می‏کنی من مثل تو این‏ها را از کتاب‎های طبی آموخته‏ام؟!
- حتما، غیر از این، راهی برای فراگیری علم طب وجود ندارد.
- نه، به خدا سوگند، جز از خداوند، از دیگری نیاموخته‏ام. اکنون ‏بگو کدام یک از من و تو در علم طب داناتریم؟
- کار من طبابت است و حتما در طب از شما عالم‏ترم.
- پس لطفا به سوال‎هایم پاسخ گویید.
- بپرسید.
- چرا سر آدمی یک پارچه نیست و از قطعات مختلف به وجود آمده ‏است؟ نمی‏دانم.
- چرا پیشانی مانند سر انسان از مو پوشیده نیست؟ نمی‏دانم.
- چرا بر روی پیشانی خطوط مختلفی نقش بسته است؟ نمی‏دانم.
- چرا ابروها در بالای دیدگان انسان قرار گرفته است؟ نمی‏دانم.
- چرا چشم‎های انسان به شکل لوزی ساخته شده است؟ نمی‏دانم.
- چرا بینی میان دو چشم قرار گرفته است؟ نمی‏دانم.
- چرا سوراخ‎های بینی در زیر آن خلق شده است؟ نمی‏دانم.
- چرا لب فوقانی و سبیل در قسمت ‏بالای دهان آفریده شده است؟ نمی‏دانم.
- چرا دندان‎های جلو، تیز و دندان‎های آسیاب، پهن و دندان‎های ‏انیاب (نیش)، دراز آفریده شده است؟ نمی‏دانم.
- چرا کف دست و پا، مو ندارد؟ نمی‏دانم.
- چرا مرد ریش دارد ولی زن فاقد ریش است؟ نمی‏دانم.
- چرا ناخن و موهای سر انسان روح ندارند؟ نمی‏دانم.
- چرا قلب، صنوبری شکل آفریده شده است؟ نمی‏دانم.
- چرا ریه در دو قسمت آفریده شده و در جای خود متحرک است؟ نمی‏دانم.
- چرا کلیه‏ها مانند لوبیا خلق شده‏اند؟ نمی‏دانم.
- چرا کاسه زانوها رو به جلو قرار دارد؟ نمی‏دانم.
- چرا میان کف پا، گود است و با زمین تماس ندارد؟ نمی‏دانم.
- ای طبیب هندی! ولی من به فضل خداوند، به حکمت و پاسخ این ‏سوال‎ها آگاه‏ام. طبیب که چاره‏ای جز تسلیم شدن نداشت، گفت: پاسخ‎ها را بگویید تا بهره‏مند گردم. آنگاه امام به ترتیب به یکایک سوال‎های مطرح شده، چنین پاسخ‏ گفتند:
- به این جهت ‏سر از قطعات مختلف تشکیل شده و شکاف‎هایی برایش ‏قرار داده شده است تا صداع (سردرد) آن را نیازارد.
- خداوند مو را بالای سر رویانده تا به وسیله آن روغن لازم به ‏مغز برسد و بخار مغز از طریق موها خارج شود. همین طور، پوششی ‏برای سرما و گرما باشد. ولی در پیشانی مو نیافریده تا چشم‏ها مزاحمی نداشته باشند و بتوانند به راحتی نور بگیرند.
- ابروها را بالای چشم قرار داد تا به اندازه کافی به چشم‏ها نور برسد و نیز از رسیدن نور زیاد جلوگیری کند. چون زیادی نور، چشم‏ را آزار داده و زمینه معیوب شدن آن را فراهم می‏سازد.
- چشم‏ها به شکل لوزی آفریده شده تا داروهایی که با سرمه ‏استعمال می‏شود، به آسانی وارد چشم شده، چرک و مرض به آسانی از آن به وسیله اشک خارج شود.
- به این جهت ‏بینی را میان دو چشم قرار داده است که بینی نور را به دو قسمت مساوی تقسیم می‏کند تا نور به طور اعتدال به ‏چشم‏ها برسد.
- سوراخ‎های بینی را در پایین آن آفریده تا چرک‏های انباشته شده‏ در مغز از این سوراخ‎ها بیرون شده و بوهای معطر که به وسیله هوا متصاعد می‏گردد، از آن، بالا رود.
- لب و سبیل را به این جهت روی دهان قرار داده است تا از ورود کثافات دماغ به داخل دهان جلوگیری کند. و نیز مانع آلوده شدن ‏خوراکی‏ها گردد.
- دندان‎های جلو را تیزتر آفریده تا غذا را قطعه قطعه سازند.
- دندان‎های آسیاب را پهن خلق کرده تا غذا به‏ وسیله آنها کوبیده و نرم گردند. دندان‎های انیاب را درازتر آفریده تا میان دندان‎های ‏آسیاب و دندان‎های پیشین، چون ستونی استوار باشند.
- کف دست و پاها مو ندارند تا بتوانیم اشیاء را به ‏وسیله آنها لمس نموده، از قوه لامسه به اندازه کافی استفاده نماییم.
- برای مرد ریش قرار داده تا به پوشاندن صورت محتاج نباشد و نیز از زن بازشناخته گردد.
- به مو و ناخن‏های تن انسان روح نداده تا چیدن و بریدن آنها دردآور و ناراحت کننده نباشد.
- قلب، صنوبری شکل آفریده شده است تا هنگام آویختگی، نوک‏ باریکش وارد ریه شده و از نسیم آن خنک گردد و نیز مغز سر از حرارت آن آسیب نبیند.
- ریه را در دو قسمت آفریده تا قلب میان فشارهای آن دو (هنگام ‏باز و بسته شدن) داخل شده و هوا بگیرد.
- کلیه‏ها مانند لوبیا ساخته شده‏اند، برای این که «منی‏» از کلیه‏ها قطره قطره به سمت مثانه می‏چکد. اگر کلیه‏ها کروی و یا به ‏شکل چهارگوش بودند، قطرات منی که همواره در حال انبساط و انقباضند، به یکدیگر برخورد کرده و در نتیجه هنگام خروج، موجب‏ التذاذ نمی‏شدند.
- این که کاسه زانوها به سمت جلو قرار گرفته، به این جهت است‏ که انسان رو به جلو حرکت می‏کند. سنگینی بدن انسان رو به جلو است. وقتی زانوها به عقب خم شوند، تعادل انسان حفظ شده، راه‏ رفتن و حرکات انسان ناموزون و لرزان نمی‏شود.
- این که کف پاها را گود و قوسی‏مانند، خلق کرده به این جهت است‏ که تمام کف ‏پاها با زمین تماس پیدا نکند. زیرا اگر تمام کف پاها به زمین تماس پیدا کند، پا، چشم و اعصاب صدمه می‏بینند.
طبیب که تاکنون سکوت کرده و به سخنان امام گوش می‏داد، با تعجب ‏پرسید: این‏ها را از کجا می‏دانی؟!
امام پاسخ داد: از پدرانم فراگرفته‏ام؛ پدرانم از رسول‏ خدا(صلی الله علیه و آله) آموخته‏اند؛ رسول ‏خدا از جبرئیل و جبرئیل از خداوند متعال فرا گرفته است.
طبیب هندی که چنین شخصیت علمی را در عمرش ندیده بود، به فکر فرو رفت. آنگاه در حالی که محو تماشای سیمای امام بود، چنین لب ‏به سخن گشود: تصدیق می‏کنم و شهادت می‏دهم که جز خدای یگانه، خدایی نیست و محمد(ص) فرستاده اوست. به خدا سوگند، تاکنون کسی را در طب، عالم‏تر از تو ندیده‏ام.(1)

1- طب الصادق، تحقیق علامه عسکری، ص 21، به نقل از بحارالانوار، ج 14، ص 478/ مناظرات علمی بین شیعه و سنی، ص 98، به نقل از طب‏الصادق، محمدعلی خلیلی، ص 64.

پروردگارا! بر محمّد و خاندانش درود فرست‚ و از دوستت‚ خلیفه ات‚ حجّتت بر خلقت‚ و آن زبانی که معرف توست و گویای حکمت تو‚ و آن چشم بینای تو در میان مخلوقاتت‚ و گواه بر بندگانت... بزرگمرد مجاهد کوشا‚ بنده پناهنده به تو‚ دفاع کن.

خداوندا! او را از شرّ آنچه آفریدی و پدید آوردی و ایجاد نمودی و پروراندی و تصویر نمودی در امان دار‚ و او را از پیش رو و پشت سر و از راست و چپ‚ و بالا و پایین محافظت فرما‚ آن گونه که هرکه در حفاظت تو باشد ضایع نگردد.

در وجود او‚ پیامبرت را‚ و وصیّ پیامبرت را‚ و پدرانش را; پیشوایانت و ارکان دینت را ‍ که درود تو بر تمامی آنان باد‍ حفظ نما‚ و او را در امانت خودت که هرگز ضایع نگردد‚ و در همسایگی ات که مورد تعرّض قرار نگیرد‚ و در نگهداری و حمایت خودت که مورد ظلم واقع نشود‚ قرار ده.

خدایا! او را به امان محکمت درامان دار‚ که هرکه در آن قرار گیرد هرگز شکست نخورد‚ و او را درحمایت خودت که هر که در آن باشد ظلم نبیند قرار ده‚ و او را به یاری برترت یاری ده‚ و به قدرتت توانایش کن‚ و فرشتگانت را پشت سر او قرار ده.

بارالها! دوست دار هرکه او را دوست دارد‚ و دشمن دار هرکه با او بستیزد‚ و زره محکمت را بر او بپوشان‚ و فرشتگانت را گرداگرد او قرار ده.

پروردگارا! او را به برتر از مقامی که عدالت گسترانِ از پیروان پیامبرانت را به آن مقام رساندی‚ برسان.

خداوندا! شکاف ها را با او پر کن‚ گسستگی ها را به او پیوسته دار‚ ظلم را به او بمیران‚ عدالت را نمایان ساز‚ و زمین را به عمر طولا نی اش زینت بخش‚ و او را با یاری تا›یید کن‚ و با بیم نصرت نما‚ و برای او گشایشی آسان قرار ده‚ و از جانب خودت برای او برهانی قاطع بر دشمنت و دشمنش مقدّر کن.

بارالها! او را قائم منتظر قرار ده‚ و پیشوایی که به او مانع ظلم می شوی ‚ و او را با یاری قدرتمند و پیروزی نزدیک توانا کن‚ و او را وارث شرق و غرب جهان که برکتشان دادی قرار ده‚ سنّت پیامبرت را به او زنده کن‚ تا هیچ حقّی را به خاطر ترس از مخلوقی پنهان ندارد‚ یاورش را نیرو ده‚ و دشمنانش را خوار‚ و هرکه با او بستیزد و مکر کند نابود کن.

بارالها! به دست او ما را به راه هدایت و بزرگ و میانه ای ببر که تندرو به سوی او بازگردد و دنباله رو به آن برسد.

بارالها! ما را بر فرمانبری او نیرو‚ و بر همراهی او راست بگردان‚ و به متابعت او بر ما منّت گذار‚ و ما را در حزب او‚ که قیام کنندگان به امرت‚ و صبرکنندگان به همراهش‚ وآنان که با خیرخواهی برای او جویای خشنودی اند‚ قرار ده‚ تا این که در روز قیامت ما را در زمره یاوران و پشتیبانان و تقویت کنندگان حکومتش محشور گردانی.

بارالها! بر محمّد و خاندانش درود فرست‚ و این را از طرف ما برای خودت‚ در حالی که از هر شک و شبهه و خودنمایی و شهرت طلبی بدور باشد‚ قرار ده‚ تا بر غیر از تو بر آن اعتماد نکنیم‚ و قصدی جز تو نداشته باشیم‚ و ما را در جایگاه او وارد کن‚ و در بهشت همراه او قرار ده‚ و ما را در کار او به دلتنگی و خستگی و سستی و پراکندگی مبتلا مساز‚ و ما را از کسانی قرار ده که از آنان برای یاری دینت کمک گرفته وبه آنان ولیّت را عزیزمی گردانی ‚ و به جای ما گروه دیگری را برنگزین چه این که این کار بر تو آسان و بر ما بسیار گران و دشوار است‚ وتو بر هر کار توانایی.

بارالها! بر والیان عهدش درود فرست‚ و ایشان را به آرزوهایشان برسان‚ و عمرشان را طولا نی ساز وآنان را یاری ده‚ و برای او آنچه از امر دینت را به آنان نسبت داده ای به نهایت برسان‚ و ما را پشتیبانان آنان و یاوران دینت قرار ده‚ و بر پدران پاکیزه اش و پیشوایان هدایتگر درود فرست.

امام علیه السلام در پاسخ به مأمون ایمان را انجام واجبات و دوری از محرمات معرفی فرمود. عقیده به دل و اقرار به زبان و کردار با اعضا را نیز از ایمان می­داند.

برترین صدقه در نزد حضرتش کمک به ناتوان است. به صله رحم ـ ولو با جرعه­ای از آب ـ و نیز خودداری کردن از آزار رحم تأکید می­فرماید.

امام؛ امانت­داری است همراه، و پدری است خیرخواه، و برادری است مهربان، و همچون مادری است به کودک خردسالش نیکوکار، و پناه­گاه بندگان.

پرسش:

اگر کسی بپرسد که خدا قبل از خلقت جهان چه می کرده به او چه می گوئید؟

امام رضا علیه السلام در پاسخ یک سؤال مانند این سؤال فرمودند:

«وَیْلَکَ إِنَّ الَّذِی ذَهَبْتَ إِلَیْهِ غَلَطٌ هُوَ أَیَّنَ الْأَیْنَ بِلَا أَیْنٍ وَ کَیَّفَ الْکَیْفَ بِلَا کَیْفٍ فَلَا یُعْرَفُ بِالْکَیْفُوفِیَّةِ وَ لَا بِأَیْنُونِیَّة‏»

«پرسش تو اشتباه است. خدا بی آنکه خود دارای مکان باشد مکان را آفرید، و بدون این که خود چگونگی داشته باشد، چگونگی و کیفیت را آفرید پس نمی توان او را از این راه ها شناخت»

و به تعبیر دیگر: این سؤال در مورد امور مادی صادق است، و خداوند متعال منزه از ماده است.

علیرضا روحی، مدیر گروه تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، با اشاره به شبهه شهادت یا رحلت حضرت علی بن موسی الرضا(ع) اظهار کرد: مأمون خلیفه زمان حیات و شهادت امام رضا(ع) از حیله بسیار بالایی برخوردار بوده است، به گونه ای که افراد زیادی از مخالفان و حتی موافقان خود را از میان برمی داشته، بدون این که کوچک ترین اثری از قتل در ایشان پدیدار شود.
 
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی با بیان این که این مطلب در مورد نحوه شهادت امام رضا(ع) نیز به وضوح مشاهده می شود، خاطرنشان کرد: دلیل بر شبهه نحوه وفات حضرت رضا(ع) اختلاف آرایی است که در منابع تاریخی وجود دارد و برخی از منابع نحوه رحلت امام(ع) را به مرگ طبیعی دانسته اند. این در حالی است که وقتی منش حکومتی مأمون مورد بررسی قرار می گیرد، کاملاً مشهود است که مأمون افراد بسیاری را با این روش از میان برداشته است.
 
این محقق و پژوهشگر با تأکید بر این که مأمون بسیاری از سرداران سپاه خود را که مدت مدیدی تحت امر وی خدمت می کردند، به قتل رساند، عنوان کرد: مأمون با روشی زیرکانه و مخفیانه بسیاری از نزدیکان، اطرافیان، سرداران سپاه و کسانی را که مدت ها خدمتگزار پدرش، هارون الرشید بودند و سپس تحت امر مأمون خدمت می کردند، کشت بدون این که هیچ گونه ردی از وی باقی بماند.
 
مدیر گروه تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی با اشاره به نحوه مرگ طاهر بن حسین، امیر و والی خراسان که از جانب مأمون عهده دار حکومت آن دیار بود، افزود: افراد بیشماری همچون طاهر بن حسین در دستگاه مأمون به قتل رسیدند که هیچ گونه اثری از قتل در ایشان دیده نمی شد، اما به طور قطع و یقین می توان گفت که مرگ این افراد به امر مأمون صورت گرفته است.
 
روحی با تأکید بر این که شهادت امام رضا(ع) نیز بدون هیچ شکی به دستور مأمون و توسط عمال حکومتی وی صورت گرفته است، تصریح کرد: مأمون با درکی زیرکانه از اقتضائات و شرایط موجود، با هرکس به گونه ای خاص برخورد می کرده است، به همین جهت افراد مختلف تا زمانی که مفید برای دستگاه حکومت وی بودند، از جانب مأمون از عزت و احترام خاصی برخوردار می شدند، اما به محض این که دیگر مفید به حال وی نبودند، سریعاً به طرز مشکوکی از بین می رفتند.
 
وی با بیان این که مأمون پس از بهره وری کامل از ماجرای ولایت عهدی امام رضا(ع) تصمیم به شهادت آن حضرت گرفت، ادامه داد: مأمون پس از این که با ماجرای ولایت عهدی توانست مردم را فریب دهد و از این طریق به حکومت خود مشروعیت بخشد، امام(ع) را به شهادت رساند. از جمله بهره برداری های مأمون از ولایت عهدی امام رضا(ع) آرام کردن قیام ها و شورش هایی بود که در گوشه و کنار حکومت وی برپا شده بود.
 
این محقق و تاریخ پژوه با اشاره به این که مأمون با قتل برادر خود بر تخت حکومت تکیه زد، خاطرنشان کرد: مأمون با پیشنهاد حکومت و ولایت عهدی به امام رضا(ع) وجهه نازیبایی را که از قتل برادر پیدا کرده بود، نزد مردم بازسازی کرد. همچنین از آنجا که حکومت مأمون در مرو بود و با حجاز کیلومترها فاصله داشت، با این پیشنهاد و به تعبیر صحیح تر با این بهانه امام(ع) را از حجاز به مرو آورد تا بتواند نظارت مستقیم بر ایشان و علی الخصوص اقدامات شیعیان و علویان داشته باشد.
 
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی با تأکید بر این که مأمون با پیشنهاد ولایت عهدی به امام(ع) توانست بزرگان و سران علویان را آرام نگه دارد، عنوان کرد: با یک دقت نظر می توان این گونه تفسیر کرد که مأمون هم نگران حرکت جدی سیاسی از جانب امام رضا(ع) بود و هم این که مقاصد دیگری از طرح پیشنهاد ولایت عهدی به امام(ع) داشت و هنگامی که به این اهداف شوم خود دست یافت، تصمیم به شهادت امام رضا(ع) گرفت.
 
* امام رضا(ع)، عالم آل محمد(ص)
 
روحی با اشاره به لقب «عالم آل محمد(ص)» که به امام رئوف اختصاص دارد، اظهار کرد: همگان می دانیم که امام رضا(ع) از علم لدنی و الهی برخوردار بودند، اما میزان بروز این علم در زمان حیات ایشان، چه قبل از دوران امامت و چه در زمان امامت ایشان برای مردمان به خوبی آشکار بود. همچنین مأمون از آنجا که خود اهل علم و دانش بود، جلسات مناظره به دلایل مختلف به راه می انداخت تا به هر شکل بتواند شخصیت و جایگاه امام(ع) را نزد مردم متزلزل کند.
 
وی با بیان این که در تمام این جلسات نتیجه عکس حاصل مأمون می شد، خاطرنشان کرد: امام رضا(ع) حتی در جلساتی که با حضور فرق دینی مختلف برگزار می شد و افرادی همچون زرتشتیان، صابئیان، مسیحیان و یهودیان شرکت داشتند، حضور یافته و با استفاده از کتب هر دین و آئینی با ایشان به مناظره می پرداختند. شیخ صدوق (متوفی 381 ه) در کتاب شریف و عالمانه خود با عنوان «عیون اخبار الرضا(ع)» در پایان جلد دوم، به خوبی این مناظرات را نقل کرده است.
 
مدیر گروه تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در پایان خاطرنشان کرد: بررسی مناظرات حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در این کتاب، انسان را متوجه میزان علم امام(ع) حتی به دیگر ادیان می کند و دلیل این که امام(ع) ملقب به لقب «عالم آل محمد(ص)» شده بودند، همین جایگاه علمی است که ایشان در آن دوران برخوردار بودند.